Derviş Zaim Sinemas: Toplumsalın Eleştirisinden * Editör: ASLIHAN DOĞAN TOPÇU

“Derviş Zaim çok katmanlı, sembollerin birbirine örüldüğü, kahraman olamayan kahramanları ile tarihin üst üste binmiş katmanlarındaki ortak anlara ve o anın zaafına dayanan öyküleri üzerinden diyalogu amaçlayan; aslında öykü anlatmayan ya da anlatılan öykünün filmin gösterdiği ve tartışmak istediği şeylerin arkasında kaldığı öyküler anlatıyor. Ama en ayırt edici ve Zaim’in sinemasını bugünün gerçekliği içinde kendine has ve aykırı kılan, geniş tarihle kişisel tarihin karşılaşma anlarına ve o an içerisinde zayıf düşmüş, çaresiz, insani hatalar yapan insanları ele aldığı filmlerinde kurduğu estetiğinin politik olanla ilişkisidir.”

BÖLÜM BİR TARİH ve POLİTİKA

Geniş Zamanlı Tarihin Şiiri Z. Tül AKBAL SÜALP

Çatışmadan Uzlaşmaya Tehdit ve Öteki Algısının Önemi: Üçüncü Taraf Olarak Zaim Filmleri Müberra YÜKSEL

Polis Şiddetini Zaim Filmlerinden Okumak: Yatlarda Hesaplaşan Filler ve Karakolda, İnşaatta “İfadesi Alınan” Çimenler Hülya DOĞAN

Çamur’da Yakin Geçmişle Yüzleşme: Uzlaşmak Mümkün (Mü?) Ahmet Serdar AKTÜRK

Uzun Bir Yolculuğun Hikâyesi; Ayrıksı Bir Yönetmenin İzinde… Zahit ATAM

BÖLÜM İKİ: ANLATI

Derviş Zaim’ler: Senaryo Yazarı Derviş Zaim ve Yönetmen Derviş Zaim Serpil KIREL

Türk Sinemasında Bağımsızlık Tartışmaları Çerçevesinde Derviş Zaim Filmleri Âlâ SİVAS

Yersiz Sinema (Inappropriate Cinema) Brian Bergen AURAND

Minyatür Aynasından Sinemaya Yansıyanlar: Cenneti Beklerken’de Anlatı ve Anlam Aslıhan DOĞAN TOPÇU

BÖLÜM ÜÇ: ESTETİK

Derviş Zaim Filmlerinde İslam Estetiğinin Yeniden İnşası Hilmi YAVUZ

“Nun” Harfinin Peşinde Bir Usta, Özgün Sinema Estetiğinin Peşinde Bir Yönetmen Meral ÖZÇINAR

Nokta: Geleneksel Estetiğin Yaratıcı Yeniden Üretilmesi Erol ÇATALBAŞ

ÖNSÖZ Yerine

Toplumsalın Eleştirisinden Geleneğin Estetiğine Yolculuk: Derviş Zaim Sineması kitabı düşüncesi, sinema alanındaki akademik çalışmalar içerisinde D. Zaim sineması ve Zaim’in Türkiye sineması içerisindeki konumuna yönelik bir başvuru kaynağı eksikliğinin hissedilmesiyle ortaya çıkmıştır. Lisans ve lisansüstü çalışmalarda bir araya geldiğim öğrencilerin de hissettiği bu eksiklik düşüncesini, alandan Hocalarım ile paylaştığımda bu düşüncenin doğruluğunu anladım. Bunun üzerine böyle bir kitap oluşturma yönündeki heyecanımı, önce alanda çalışan akademisyen arkadaşlarımın bir kısmı ile paylaştım sonra da bilimsel haber ileti grubu aracılığıyla bu kitap girişimimin başka birçok akademisyene ulaşmasını sağladım. Bu girişim beni, Derviş ZAİM sineması üzerine çalışan pek çok akademisyene ulaştırdı. Hepsi bu kitap içerisinde çeşitli nedenlerle bulunamamış olsalar da başlangıçta var olup bu çalışma için beni yüreklendiren herkese ve özellikle farklı isimlere de ulaşmamı sağlayan C. Nadi GÜLER, Nilüfer PEMBECİOĞLU ÖCEL ile Serpil AYGÜN CENGİZ’e desteklerinden dolayı teşekkur ederim. Yine bu kitabın oluşumu sırasında D. Zaim’in dostlarının da ilgi ve desteğini gördüm. Bu ilgi ve destek için Neşe YAŞİN, Sezai SARIOĞLU ve Erol ÇATALBAŞ’a tesekkur etmek isterim.

Bu kitapta, Derviş Zaim sinemasını ayrıntılı bir biçimde incelemek, kuramsal dayanak noktalarını tahlil etmek ve Türkiye sineması içerisindeki yerini ortaya koymak amacıyla yazılmış ve her biri, Zaim sinemasının çeşitli yönlerine odaklanmış oniki ayrı makale yer almaktadır. Bu makalelerde Zaim’in beş filmi (Tabutta Rövaşata, 1996; Filler ve Çimen, 2000; Çamur, 2003; Cenneti Beklerken, 2006; Nokta, 2007) ile Paralel Yolculuklar, 2004; isimli belgeseli üzerine yapılan ayrıntılı incelemeler bulunmaktadır. Kitapta bulunan makaleler, Derviş ZAİM sinemasının da dayanak noktalarını oluşturduğu düşünülen üç ayrı başlıkta sınıflandırılmıştır. İlk bölüm olan Tarih-Politika başlığı altında Z.Tül AKBAL SÜALP, kültürel ve toplumsal tarih aracılığıyla Zaim’in zamanda ve mekândaki yolculuğuna bakmaktadır. İlk bölümün ikinci makalesinde Müberra YÜKSEL, Derviş Zaim’in belgesel ve kurmaca filmlerinde öteki karşısında üçüncü taraf olarak var oluşunu irdelerken, Ahmet Serdar AKTÜRK, Kıbrıs meselesine Zaim’in bakışını ‘öteki ile uzlaşmak mümkün mü?’ sorusu üzerinden değerlendirmiştir. Bu bölümün son yazısı, Zahit ATAM’ındır. ATAM, yönetmenin ilk filmini çektiği dönemden bugüne değin oluşan D. Zaim sinemasını, dünya ve Türkiye’deki sosyolojik, ekonomik ve ideolojik gelişmeler ışığında ayrıntılı biçimde değerlendirmektedir. Kitabın ikinci bölümü Anlatı başlığı taşımaktadır. Bu bölümde ilk olarak Serpil KIREL, Zaim sinemasının anlatısal izleklerini senaryo yazarı ve yönetmen kimliği dolayımıyla kapsamlı şekilde incelerken Alâ SİVAS Türkiye sineması içerisinde 2000 sonrasında ortaya çıkan bağımsız sinema tartışmaları çerçevesinde D. Zaim sinemasını değerlendirmiştir. Bu bölümde D. Zaim ve Kıbrıs sineması üzerine çalışmaları olan Türkiye dışından bir yazar, Brian Bergen AURAND, Zaim’in sinemasını, sahicilik, otorite, yerellik ve yaratıcılık gibi kavramlar üzerinden okumayı denemiştir. Anlatı başlığı altındaki ikinci bölümün son makalesinde Aslıhan DOĞAN TOPÇU, D. Zaim’in sinemasında başka sanatlardan alınarak film anlatısı içerisinde kullanılan kodların izlerini sürerek sinemasal anlatıdaki yerine odaklanmıştır. Estetik başlığı taşıyan üçüncü bölümde ise Derviş Zaim sinemasının biçemsel ve estetik yapısını değerlendiren makaleler yer almaktadır. İlk olarak Hilmi YAVUZ, Zaim’in Cenneti Beklerken ve Nokta filmlerinde oluşturduğu estetik yapıyı İslam estetiğinin yeniden inşasının sinemasal bir örneği olarak incelerken, Meral ÖZÇINAR, Zaim’in özgün bir sinema estetiğinin oluştururken zamanı ve mekânı nasıl kulandığına bakmıştır. Bu bölümün ve kitabın son makalesini Erol ÇATALBAŞ’ın Nokta’da geleneksel estetiğin modern sinema sanatının imkânlarıyla yaratıcı yeniden üretimini inceleyen makalesi oluşturmaktadır. Bu kitabın tek bir yönetmen Derviş ZAİM üzerine odaklanmış olması, okurların zihnine Zaim’in sinemasına salt sinema alanındaki tartışmalı konularından biri olan Auteur yaklaşım ve bu yaklaşıma yönelik eleştiriler dolayımıyla bakıldığı düşüncesini getirmemelidir. Aksine yukarıda da belirtildiği gibi bu kitapta bağımsız bir yönetmen olarak Derviş ZAİM sineması tarih-politika, anlatı ve estetik bağlamlarında tartışılmıştır. Sözün kısası elinizdeki kitap, Türkiye sineması içerisinde kendine özgü bir dil ve anlatım biçemi oluşturma kaygısı olan ancak bunu yaparken de topluma dair olanı göz ardı etmeyen Derviş ZAİM sinemasını ayrıntılı bir biçimde incelemektedir.

Uzun süren bir çalışmanın ürünü olan bu kitaba katkılarında dolayı öncelikle Derviş ZAİM’e, Prof.Dr. Tül AKBAL SÜALP; Doç. Dr. Serpil KIREL; Hilmi YAVUZ; Erol ÇATALBAŞ; Zahit ATAM; Brian Bergen AURAND; Yrd. Doç. Dr. Müberra YÜKSEL; Yrd. Doç. Dr. Alâ SİVAS; Meral ÖZÇINAR, Hülya DOĞAN ve Ahmet Serdar AKTÜRK’e çok teşekkür ederim.

Ayrıca kitap çalışması sırasında ilgi ve yardımlarını esirgememiş olan Ali KARADOĞAN, Sema Yıldırım BECERİKLİ, Mehtap KÖSEOĞLU ve Betül KARAMIŞ’a da içten teşekkürler.

Prof. Dr. Seçil BÜKER, Prof. Dr.Nazlı BAYRAM, Prof. Dr. S. Ruken ÖZTÜRK’e yürüdüğüm yolda önderlik ettikleri için ve eşim Gürhan TOPÇU’ya akademisyenliğin zorlu yollarında birlikte ilerlerken gösterdiği dayanışma için özel olarak teşekkür etmek isterim. Ve son teşekkür, emeklerini ve desteklerini hep yüreğimde hissettiğim annem babam ve ablama…

Bu kitap, Sinemayı salt bir eğlence aracı olarak gören gözlere kuramsal bakış açıları sunmaya çalışan, Sinema alanında okuyan-düşünen- yazan tüm akademisyenlere…

Aslıhan Doğan TOPÇU

Kayseri, 2010

Aslıhan Doğan Topçu, Anadolu Üniversitesi İletişim Bilimleri Fakültesi’nden mezun oldu (1993). Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde (1999) Sinema TV yüksek lisans, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde (2005) Radyo TV Sinema doktorasını tamamladı. 2005 yılından itibaren Erciyes Üniversitesi İletişim Fakültesi’nde öğretim üyesi olarak çalışmaktadır. Film kuramları, film eleştiri analiz, sinemada anlatı, sinema göstergebilimi ve Türk sineması ile ilgili çalışmalar yapmakta ve ilgili dersleri yürütmektedir. Ayrıca toplumsal cinsiyet ve kadın konusunda sivil toplum çalışmaları içinde yer almaktadır.

De Ki / 46

TOPLUMSALIN ELEŞTİRİSİNDEN GELENEĞİN ESTETİĞİNE YOLCULUK: Derviş Zaim Sineması

Aslıhan Doğan Topçu (Editör); Z. Tül AKBAL SÜALP, Müberra YÜKSEL, Hülya DOĞAN, Ahmet Serdar AKTÜRK, Zahit ATAM, Serpil KIREL, Alâ SİVAS, Brian Bergen AURAND, Aslıhan DOĞAN TOPÇU, Hilmi YAVUZ, Meral ÖZÇINAR, Erol ÇATALBAŞ

Kapak Resmi: Cenneti Beklerken Filminde Velasquez’in Las Meninas'i.

Dizi Editörü: Ali KARADOĞAN

Yayına Hazırlayan: Ali KARADOĞAN

Teknik Hazırlık: Binali MANSUR

Kapak Tasarımı: İLEF Reklâm Atölyesi

Baskı: Cantekin Matbaası (0 312 384 3435)

Birinci Baskı: Nisan 2010 (1100 Adet)

ISBN: 978-9944-492-49-2

Bandrol Seri No Aralığı: SKB-VZR 50804’ten SKB-VZR - 51903’e kadar.

De Ki Basım Yayım Ltd. Şti.

İlkyerleşim Mahallesi, 1938 Sokak, Güzel Sıla Sitesi, B Blok No: 8

OSTİM-BATIKENT/ANKARA

Tel-Fax: + 90 312 386 27 58

bilgi@deki.com.tr • www.deki.com.tr