İDEOLOJİ ve ÜTOPYA * Karl Mannheim - DEKİ BASIM YAYIM LTD. ŞTİ.

İlerici kişi bugününü geleceğin başlangıcı olarak görürken, muhafazakâr kişi bugününü geçmişin son safhası olarak görür

İlerici kişi bugününü geleceğin başlangıcı olarak görürken, muhafazakâr kişi bugününü geçmişin son safhası olarak görür. (1927)

Her bilgi sosyolojisinin ve ideoloji araştırmasının en önemli sorunu tüm düşünce ve kavrayışın varlığa bağlı olmasıdır.(1927)

İdeoloji ve Ütopya, ideoloji teorisi açısından öncü çalışmalardan birisidir. Hem konunun derlenip toparlanması hem de meselelere ışık tutulması bakımından bir temel kaynak sayılabilir. Epistemolojik ve epistemoloji dışı ideoloji değerlendirmesinin izini süren ve bu eğilimlerin yürüttüğü tartışmalar doğrultusunda ideoloji teorisini belirgin bir çerçeveye oturtan, ilk olarak Karl Mannheim olmuştur.

Karl MANNHEIM (1893-1947)

“Bir ideoloji kuramının ilk ve şimdiye kadar da son incelemesini üreten kişi”. (Seliger)

Alman-Musevi bir annenin ve Macar-Musevi bir babanın ikinci oğlu olarak Budapeşte’de dünyaya gelir. Entelektüel hayata, liseden mezun olduğu yıl “A Szellem” adlı dergiye yaptığı Hegel çevirileriyle girer ve 1912 yılından itibaren Budapeşte’de felsefe dersleri almaya başlar. Berlin seyahatleri sırasında G. Simmel’in ve bir yıl sonra yapacağı Paris seyahatinde de H. Bergson’un derslerini dinler. Paris dönüşünde. Budapeşte’de öğrencisi kabul edileceği G. Lukács’ın ve Béla Balász’ın da katıldığı “Pazar Buluşmaları” adı verilen sohbet-tartışma dizilerine katılır. Bir süre sonra ise. “Tinsel Bilimler Özel Okulu’nda [Freie Schule für Geisteswissenschaften]” ders vermeye başlar; açılış konuşması “Ruh ve Kültür [Lélek es Kultura-Alm.: Seele und Kultur]” başlığını taşımaktadır. 1918 yılında “Epistemolojinin Yapısalcı Analizi [Strukturanalyse der Erkenntnistheorie]” adlı Doktora tezini tamamlar ve bir yıl sonra Budapeşte Üniversitesi’nde felsefe profesörü olarak ders vermeye başlar; fakat aynı yıl Macaristan’daki Beyaz Terör nedeniyle Viyana-Avusturya ve Freiburg-Almanya üzerinden Berlin’e kaçmak zorunda kalır. Heidelberg’de Weber’in etrafında toplanan kişilerin toplantılarına ("Weberkreis") katılır; bu arada 1921 yılında aşkı ]ulia Lang ile evlenir. 1925 yılında Heidelberg Üniversitesi Felsefe Fakültesi’ne “Geleneksel Muhafazakârlık: Bilginin Sosyolojisi Problemine Bir Katkı [Altkonservativismus. Ein Beitrag zur Soziologie des Wissens]” adlı Doçentlik Tezi’ni sunar. 1929’da “Kuşaklar Arası Sorun [Das Problem der Generationen]”; Zürih’te VI. Alman Sosyologlar Giinü’nde: “Tinsel Alanda Rekabetin Önemi [Die Bedeutung der Konkurrenz im Gebiet des Geistigen]” adlı sunuşunu yapar. Ve nihayet 1929’da artık adıyla birlikte anılacak olan ve düşünce hayatına büyük ve ciddi katkısı “İdeoloji ve Ütopya [Ideologie und Utopie]” yayımlanır. (1936'da İdeoloji ve Ütopya-Bilgi Sosyolojisi’ne Giriş adıyla İngiltere ve Amerika’da yayımlanır.) 1933 yılında, “Ekonomik Başarı Hırsının Özü ve Önemi Üzerine [Über das Wesen und die Bedeutııng des wirtschaftlichen Erfolgsstrebens]” adlı çalışması yayımlanır. Kısa bir süre sonra ise. Faşistler tarafından mesleğinden çıkartılır; ve Mannheim. Amsterdam üzerinden Londra’ya kaçar, London School of Economics and Political Science’de iş bulur. 1933-45 yılları arasında burada dersler verir. 1935 yılında mali nedenlerden dolayı tamamlanamayan Kitle Demokrasileri ve Diktatörlük adlı bir araştırma projesine katılır. 1938 yılında “Yeniden Yapılanma Çağında İnsan ve Toplum [Mensch und Gesellsclıaft im Zeitalter des Umbaus]” adlı çalışması yayımlanır. 1945-47 yılları arasında ise aynı üniversitenin Eğitim Enstitüsü’nde felsefe ve eğitim sosyolojisi profesörü olur. Mannheim. 1947 yılı Ocak’ında Londra’da ölmüştür. “Özgürlük. İktidar ve Demokrasi Planlaması [Freedom, Power, and Democratic Planning]”-1950- adlı çalışması ölümünden sonra yayımlanmıştır.

Mehmet OKYAYUZ

Halen Orta Doğu Teknik Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Bölümü’nde öğretim üyeliği görevini sürdürüp Siyasi Düşünceler/Teoriler, Ideolojiler, Sosyal Politika ve Göç alanlarında ders veren Mehmet Okyayuz; Paris, Berlin, Heidelberg ve Marburg üniversitelerinde Siyaset Bilimi, Felsefe ve Sosyoloji eğitimi görmüştür.

İÇİNDEKİLER

Çevirmenin Notu ya da ‘Mannheim’ı Okurken

SUNUŞ: Karl Mannheim’da Bilgi Sosyolojisi ve İdeoloji Teorisi

Karl Mannheim’ın Etkinliğinin İki Evresi

Bilgi Sosyolojisi

İdeoloji ve Ütopya

I. BÖLÜM Problematiğe İlk Yaklaşım

1. Düşüncenin Sosyolojik Kavramsallığı

2. Modern Bir Kategori Olarak Düşünme Fiili

3. Epistemoloji, Psikoloji ve Sosyoloji ile İlgili Modern Gözlem Tarzlarının Kökenleri

4. Günümüzün Problemi Olarak Kolektif Bilinçdışının Kontrolü

II. BÖLÜM İdeoloji ve Ütopya

İki İncelemenin İçsel İlişkisi

Başlamadan Önce: Kavramsal Bir Açıklama Gereksinimi

İdeoloji Kavramının Anlamsal Değişiminin Tarihi Üzerine

Bütünlükçü İdeoloji Kavramı, Bilincin Tinsel Bilimlerle İlgili Alanını Sorgular

“Yanlış Bilinç” Problemi

İdeoloji Kavramının Genişlemesi Sonucu Yeni Bir Diyalektik Durumun Oluşumu

Değer Serbestisine Sahip İdeoloji Kavramı

Değer Serbestîsine Sahip ideoloji Kavramının Değerlendirici Olana Geçişi

Değer Serbestisine Sahip İdeoloji Kavramının Arkaplanını Oluşturabilecek İki Tipik Ontik Kararın Karakteristiği

“Yanlış Bilinç” Probleminin Tekrar Tekrar Ortaya Çıkması

İdeoloji ve Ütopya Düşüncesinde Gerçeklik Aranmaktadır

III. BÖLÜM Bilim Olarak Siyaset Mümkün mü?

Şu ana kadar siyasal bir bilim niçin yoktu?

Bizzat İdrak’ın Politik ve Toplumsal Temellendirilmişliği Savının İspatı

Sentez Problemi

Sentezin Taşıyıcısına İlişkin Problem

Siyasî Bilginin Özelliği Üzerine

Siyasî Bilginin Başkalarına Aktarılabilirliği Üzerine

Bilgi Sosyolojisinin Üç Yolu

IV. BÖLÜM Ütopik Bilinç

A. Temel Olguların Aydınlatılmasına İlişkin Deneme

Ütopya, İdeoloji ve Gerçeklik Problemi

B. Ütopik Bilincin Şekildeğişimi ve Yeniçağ Gelişimindeki Aşamaları

I. Ütopik Bilincin İlk Şekli: Anababtistlerin Sefahatçı Kiliazm’i

II. Ütopik Bilincin İkinci Şekli: Liberal-Hümaniter Tasarı

III. Ütopik Bilincin Üçüncü Şekli: Muhafazakâr Tasarı

IV. Ütopik Bilincin Dördüncü Şekli: Sosyalist-Komünist Ütopya

V. Günümüzdeki Durum

V. BÖLÜM Bilgi Sosyolojisi

1. Bilgi Sosyolojisinin Özü ve Etki Alanı

a) Bilgi Sosyolojisinin Tanımı ve Sınıflandırılması

b) Bilgi Sosyolojisi ve İdeolojiler Öğretisi

2. Bilgi Sosyolojisinin İki Parçası

a) Bilginin Varoluşa Bağlılığı İle İlgili Bir Teori Olarak Bilgi Sosyolojisi

Varoluşa Bağlılığın Gerçekliği Hakkındaki öğreti

Bilgi Sosyolojisinin Yapısı ve Gücünün Niteliği

b) Bilgi Sosyolojisinin Epistemolojik Sonuçları

Eleştirel Bölüm

3. Hâkim Epistemolojik Yaklaşımın Kısmîliğinin Belirlenmesi

a) Sağın doğa bilimleriyle ilgili düşünsel paradigma doğrultusundaki yönelim

b) Hakikat kavramı ile tarihsel-toplumsal “varoluşsal durum” arasındaki ilişki

4. Bilgi Sosyolojisinin Pozitif Rolü

5. Bilgi Sosyolojisi Alanında Tarih ve Sosyolojiyle İlgili Araştırma Yapmanın Çalışma Teknikleriyle İlgili Problemleri

6. Bilgi Sosyolojisi Tarihine Özet Bir Bakış

Karl Mannheım’ın Eserleri

Dizin

Çevirmenin Notu ya da ‘Mannheim’ı Okurken

1. Mannheim, okuyucusunun işini kolaylaştırmaz, örneğin kav-ramları açığa kavuşturmak için çok fazla dipnot kullanmaz. “Okur, soyut düşünce yeteneğiyle (bilgilenme süreci diyebileceğimiz) an-lamayı ve anlamlandırmayı kendisi yapmalıdır” dercesine yazar. Mannheim, bu çeviri sürecinde böyle okundu ve belli başlı kavram-lar da bu yüzden “somut”laştırılmadı. Örneğin Mannheim, soyutlaş-tırarak kullandığı “serbestçe süzülen entelijensiya” (freischwebende Intelligenz) kavramı yerine “sınıfsız” ya da “kökensiz entelijensiya” demeyi tercih etmez. ‘Muhtemelen’ Mannheim’da bunun iki nedeni vardır:

Birinci neden, klasik bilim adamı edasından kaynaklanmaktadır. Mannheim, bu bağlamda, kendi düşünsel alanını toplumsal belirlenmiş-likten “bağımsız” biçimde yaratmaya çalışmaktadır. Buna bağlantılı olarak, yaşamsal trajedisinin en önemli nedenlerinden biri de bilimin “bağımsızlığına” (ve aydınlanmacı misyonuna) inanıyor olmasıdır. Ki, Almanya’daki faşizmin 1929’dan sonraki süreçte ayak seslerinin iyice duyulduğu sıralarda, inandığı bilim camiasının önemli bir kısmı faşizmi dolaylı ya da dolaysız yollardan desteklediği bilinmektedir.

İkinci neden ise daha teorik bir vurguya sahip olmakla birlikte il-kiyle ilintilidir. Mannheim, geliştirdiği bilgi sosyolojisi bağlamında bilimin âdeta kendine ait, “özerk” bir anlatma/anlama mekânına sahip olduğuna işaret eder. Bilim dünyası Manheim’da bir bilim “evren”ine dönüşür ya da –daha doğrusu– yüceltilir: Dünyanın içinde olup aynı zamanda dünyanın çok ötesinde bir yerden betimler, tanımlar ve çö-zümler.

2. Mannhein’ın yukarıda söylenenlerle bağlantılı olarak, dili “so-yut” kullanması; salt kendi seçimi sonucunda olmaktan çok, o döne-min “akademi” düşünürlerinin (öz)konumlandırılmalarından kaynak-lanmaktadır. Mannheim’ın dili, bize o dönemin entelektüelleri hak-kında ipuçları vermeye de yarar. Kavramları konuşur, hattâ – Marx‘ın sözüyle: Kavramlar ideoloji yapmaya yarar. Mannheim’ın ideolojik duruşunu anlayabilmek için onun dilini konuşturmalıyız.

De Ki / 41

İdeoloji ve Ütopya

(Ideologie und Utopie)

Karl Mannheim

çoğaltılamaz.

Almanca’dan Çeviren: Mehmet Okyayuz

Yayına Hazırlayan: Sinem Umman

Teknik Hazırlık: Binali Mansur

Kapak Tasarımı: İLEF Reklâm Atölyesi

Baskı: Cantekin Matbaası (0 312 384 3435)

Birinci Baskı: Nisan 2009 (1100 Adet)

ISBN: 978-9944-492-39-3

Bandrol Seri No Aralığı: SKB-VOE 620486’dan, SKB-VOE 621585’e kadar.