ÖYKÜ ve SÖYLEM: Filmde ve Kurmacada Anlatı Yapısı * Seymour Chatman

Genette, Todorov ve Barthes gibi Avrupalı eleştirmenlerin çalışmalarını, Lubbock ve Booth gibi Anglo-Amerikan gelenekten gelen eleştirmenlerinkiyle sentezleyen Seymour Chatman, bu kitabında hem sözlü hem görsel ortamda anlatı kuramına ilişkin kapsamlı bi

Anlatı yapısı çalışmalarıyla ilgilenenler için hangi ortamda olursa olsun öykü anlatımına ilişkin eksiksiz ve akıllıca bir araştırma sunuyor. Düalist ve yapısalcı yaklaşımıyla Chatman, bu etkileyici çalışmada anlatının ne olduğu (öykü) ve nasıl olduğu (söylem) sorularını yanıtlıyor.

Seymour Chatman (1928), Amerikalı film ve edebiyat eleştirmeni ve Berkeley, California Üniversitesi’nden emekli retorik profesörü. Amerikan anlatı kuramının en önemli figürlerinden ve bu ekolün yapısalcı ya da “klasik” dalının önde giden temsilcilerinden biri olarak değerlendiriliyor. Öykü ve Söylem: Filmde ve Kurmacada Anlatı Yapısı (1978) adlı çalışmasının yanı sıra, birçok dile çevrilen yapıtları arasında The Later Style of Henry James (1972), Michelangelo Antonioni, or, the Surface of the World (1986), Coming to Terms. The Rhetoric of Narrative in Fiction and Film (1990) ve Paul Duncan ile yazdığı Michelangelo Antonioni: The Complete Films (2004) adlı çalışmaları bulunuyor.

Özgür Yaren, 1995 yılında Samsun Anadolu Lisesi’ni bitirdi. Ankara Üniversitesi İletişim Fakültesinden mezun olduktan sonra, aynı okulda yüksek lisansını Devrim Sonrası İran Sineması üzerine, doktorasını Avrupa Göçmen Sineması* üzerine yaptı. Trik Trak isimli kısa filmle 1999’da Ankara Uluslararası Film Festivalinde ödül aldı. Kısa bir süre TRT’de yapım asistanı, Ankara Üniversitesi’nde araştırma görevlisi olarak çalıştı. Halen Yüzüncü Yıl Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi’nde öğretim elemanı olarak görev yapıyor.

* Altyazılı Rüyalar (2008), Ankara: De Ki Basım Yayım Ltd. Şti.

İçindekiler

1 Giriş

Anlatı ve Kuram

Bir Anlatı Kuramının Öğeleri

Anlatı Göstergebilimsel bir Yapı mıdır?

Ortaya Konuluş ve Fiziksel Nesne

Anlatısal Çıkarım, Seçme ve Tutarlılık

Anlatı Yapısının bir Taslağı

Bir Karikatür Bandı Örneği

“Okumak” ve “Okuma Yapmak”

2 ÖYKÜ: Olaylar

Ardışıklık, Olumsallık, Nedensellik

Gerçekgibilik ve Güdülenme

Çekirdekler ve Uydular

Öyküler ve Antiöyküler

Geciktirim ve Sürpriz

Zaman ve Olay Örgüsü

Sıralama, Süre ve Sıklık

Zaman Ayrımları Nasıl Ortaya Koyulur

Anlatı Makroyapısı ve Olay Örgüsü Tipolojisi

3 ÖYKÜ: Varlıklar

Öykü Uzamı ve Söylem Uzamı

Sinemasal Anlatıda Öykü Uzamı

Sözlü Anlatıda Öykü Uzamı

Öykü Varlıkları: Karakter

Aristo’nun Karakter Kuramı

Biçimci ve Yapısalcı Karakter Anlayışları

Karakter üzerine Todorov ve Barthes

Karakterler Açık Yapılar mıdır, Kapalı Yapılar mı?

Açık bir Karakter Kuramına Doğru

Karakter: Bir Karakteristik Özellik Paradigması

Karakter Türleri

A. C. Bradley ve Karakter Analizi

Zaman/Uzam

4 SÖYLEM: Anlatılmamış Öyküler

Gerçek Yazar, Ben Anlatıcı, Anlatıcı, Gerçek Okur, İma Edilen Okur, Muhatap

Bakış Açısı ve Bakış Açısının Anlatı Sesiyle İlişkisi

Sinemada Bakış Açısı

Anlatıcıların ve Karakterlerin Söz Edimleri

“Anlatılmamış” Temsilin Genel İlkeleri

Anlatılmamış Kayıtlar: Yazılı Tipler

Saf Konuşma Kayıtları

Kendi Kendine Konuşma

Düşünce Kayıtları: Doğrudan Serbest Biçem = İç Monolog

Bilinç Akışı = Serbest Çağrışım

Sinemada İç Monolog

5 SÖYLEM: Örtük Anlatıcılara karşı Açık Anlatıcılar

Örtük Anlatıcılar

Dolaylı Etiketlenmiş ve Serbest Biçem

Anlatısal Amaçlar Doğrultusunda Cümlelerin Yönlendirilmesi: Varsayım Örneği

Anlatı Aktarımında Yetki Sınırlaması

Değişken Sınırlı Erişime karşı Her şeyi Bilen Zihinsel Erişim

Açık Anlatı: Zaman/Uzam Betimlemeleri

Açık Anlatı: Zamansal Özetler

Karakterlerin Düşünmediklerine ve Yapmadıklarına İlişkin Raporlar

Ethos ve Yorum

Yorumlama

Örtük Yorumlama: İronik Anlatıcı ve Güvenilmez Anlatıcı

Öykü Üzerinde Yorumlama: Anlamlandırma

Öyküdeki Yorumlama: Yargılama

Öyküdeki Yorumlama: Genelleme

Söylemde Yorumlama

Muhatap

SONUÇ

Dizin

Türkçe – İngilizce Kavram Karşılıkları

Çevirmenin Önsözü

Seymour Chatman, alanında referans haline gelmiş Story and Discourse adlı kitabı yazalı otuz yıldan fazla zaman geçmiş. Ancak onun kullandığı, birçoğu çok daha önceleri de kullanılan edebiyat kuramı ve sinemaya ilişkin teknik kavramların Türkçe karşılıkları hala oturmuş değil. Bu nedenle her kaynakta farklı karşılık buluyorlar. Bu karşılıklar da her nedense büyük ölçüde yeniden yarattığımız “öz Türkçe” paradigması içinde türetilen, saydam (anlamını çağrıştırma-yan) sözcükler oluyor. Belki de on birinci yüzyılda at binip kılıç ku-şanan atalarımızın roman okumadıklarını ya da film seyretmediklerini hatırlayıp, bu alanlardaki kavramlara önereceğimiz karşılığın kulağa Çağatayca gibi gelmesi zorunluluğunu bir kenara atmalıyız. Sizleri bilmem ama ben ne zaman ‘almaç’ lafını duysam, aklıma kamera değil, önceki cümledeki adamların heybesinde saklı tuhaf aletler geli-yor. Buna rağmen birçok kavrama ‘-sel’, ‘-sal’ ekleriyle türetilmiş karşılıklar önerdiğimi (edimsel, deyimsel vb) ancak zorlama bir “arı-lıkla” kendimi kısıtlamayıp, dilimizin ‘muhatap’, ‘tezahür’ gibi ‘ola-naklarını’ da doya doya kullandığımı belirtmeliyim. Bu tartışma bir yana, okura kolaylık sağlaması için elinizdeki çeviride dilimizde kar-şılığı oturmamış kavramların orjinalleriyle, kullanılan karşılıkların verildiği bir kavram indeksi yer alıyor.

Chatman’in kuramı sıklıkla anlatısal ya da sinemasal gramerle doğal dilin grameri arasında koşutluk arıyor. Doğal dildeki belli kul-lanımların, özellikle de zaman kiplerinin kullanımından yola çıkarak anlatı gramerine ilişkin çıkarımlarda bulunuyor. Chatman’in İngiliz-ce’nin gramer yapısına dayanarak kurduğu bu ilişkiyi dilimize olduğu gibi çevirmek pek olası değil. Çünkü İngilizce ve Türkçe’nin örneğin zaman kipleriyle ilgili birbiriyle tamamen örtüşmeyen farklı olanakla-rı var. Bu nedenle Chatman’in kuramını Türkçe’ye çevirmek yerine Türkçe için yeniden düzenlemek belki de daha anlamlı olurdu. Ancak bu görev çevirmenin sorumluluk alanını aşıyor.

Bir alıntı içinde ‘ç.n.’ notu olmayan bir köşeli paranteze rast-larsanız, içeriğinin bu kitabın orjinal yazarına ait olduğundan emin olabilirsiniz. Ancak yukarıda bahsettiğim çeviri/uyarlama sorunları nedeniyle metinde zaman zaman çevirmenin notlarına da rastlaya-caksınız. Bu nedenle doğrudan yazara ait metinler içinde yer alan ve tabii ‘ç.n.’ kısaltmasıyla başlayan köşeli parantezlerle zaman zaman metne müdahale etmekten kaçınamadığımı ama bunun zo-runluluktan ötürü olduğunu belirtmem gerekiyor.

Özgür Yaren / Van

Önsöz

Fransızlar son zamanlarda edindikleri etimolojik coşkularıyla, anlatı yapısı çalışmaları için narratologie sözünü icat ettiler. Anglo-Amerikan entelektüel topluluğu ise belki de haklı nedenlerle, –oloji takısının olur olmadık yerlerde kullanılmasına şüpheyle yaklaşıyor-du. Yine de bu adlandırmanın sorgulanabilirliğiyle konunun geçerli-liği birbirine karıştırılmamalıdır. Kütüphaneler İngilizcede yazılmış belirli türler, sözgelimi romanlar, epikler, kısa öyküler, masallar, fabllar, vs üzerine yapılan çalışmalarla dolup taşsa da genel olarak anlatı konusunda çok az kitap bulunur. Türsel farklılıkların analizi-nin ötesinde genl olarak anlatının kendi içinde ne olduğunun sap-tanması yatar. Edebiyat eleştirmenleri sözlü ortamı özellikle ve faz-lasıyla dikkate alma eğilimindedirler. Oysa onlar da gündelik yaşan-tılarında filmler, karikatür bantları, resimler, heykeller, dans hareket-leri ve müzik yoluyla öyküler tüketirler. Bu farklı yapılar arasında bir ortak payda olmalıdır, yoksa “Uyuyan Güzel”in filme, baleye ya da bir mim gösterisine dönüşebilmesini açıklayamayız.

Bana göre bu sorunları en ilgi çekici biçimde ele alan, Aristocu gelenekten gelen düalist ve yapısalcı yaklaşımdır. Ben, Roland Barthes, Tzvetan Todorov ve Gérard Genette gibi Fransız yapısalcıları takip ederek kafamda ne ve hangi yolla sorularını oturtuyorum. Anlatının ne’si, onun ‘öykü’südür, yol’u ise onun ‘söylem’i. Birinci bölüm argümanımın özet halindeki açıklamasını ve varsayımlarını içeriyor. İkinci ve üçüncü bölümler, ‘öykü’nün bileşenlerine, olaylara ve varlıklara (karakter ve zaman/uzam) odaklanıyor; Dördüncü ve beşinci bölümler ‘söylem’i, öykünün aktarılmasında kullanılan yolları ele alıyor. Kitabı düzenlerken sadece iki ana grubun sıralamasında keyfi davrandım. Söylemle başlayıp öyküyle bitirmek de mümkündü ancak anlatının kuramsallaştırılması tarihini daha iyi yansıttığını düşündüğüm için, bu düzenlemenin tersini seçtim (kuramsal tarihle doğrudan ilgilenmek istediğim için değil; konunun tarihsel boyutuna sadece argümanım için geri plan olarak, asgari düzeyde eğilebilirdim). Ancak okuyucuya kendi bölümlerini seçip istediği sırayla okuması gibi popüler bir seçeneği istesem de öneremeyeceğim. Parçalarının bir anlam ifade edebilmesi için, ne pahasına olursa olsun, kuram bir bütün olarak okunmalı.

Bir kuramı okumak, onu yazmak kadar zordur. Kuram, titiz, katı ve sıkıcıdır. Yine de ben elimden geldiğince onu canlı tutabilmek, ayrımlarını kafa karıştırıcı olmadan kışkırtıcı kılabilmek için uğraş-tım ve hepsinin de ötesinde uygulanabilirliğini değerlendirmek ve göstermek için mümkün olan her yerde örneklerden alıntılar yaptım. Kitabın yazım aşamasında bazen örnek önce gelip ayrımı berraklaş-tırdı. Sanat, kuramın kuramının dile getirdiklerini belgeleyerek yar-dım etti bana. Sözgelimi dolaylı serbest edebi biçemin olumlu ve olumsuz yanları hakkında yazarken, akademik düzyazıya bir parça Joseph Conrad alaycılığı karıştırmak okumayı kolaylaştırır. Bu arada kitabı satın alınabilir ve okunabilir sınırlarda tutabilmek için birçok hoş ve zor bulunan örneği elemek zorunda kaldım.

Bu çalışmayla ilgili en çok denge ve amaç sorunlarını yaşa-dım. Neden tam bu kadar kuramı (daha fazlasını değil) ortaya koy-duğumu açıklamak durumundayım. İlk amacım elimden geldiğince açık bir şekilde öykü-söylem dikotomisinin sınıflandırma mesele-sini çözmek ve konunun başkalarının ve kendimin aklına getirdik-lerini ortaya koymak oldu. Bu nedenle edebiyat üzerine çalışan akademisyenleri ilgilendiren, anlatıya ilişkin birçok başlığı dışarı-da bıraktım. Buluş, mimesis, türlerin tarihsel gelişimi, anlatıların, edebiyatın diğer boyutlarıyla, antropolojiyle, felsefeyle, dilbilimle ve psikolojiyle olan ilişkileri gibi başlıklar böylece dışarıda kaldı. Çünkü anlatıya bir kenarından değen her ilginç konuyu tek bir cilt altında toplamak mümkün değildi ve belki de onlardan bahsetmemek, bahsedip de asıl tartışmayla ilişkilendirmemekten daha iyiydi. “Anlatı Nedir?” sorusuna makul ve modern bir karşılık öneriyorum. “Anlatının gerekli ve yardımcı bileşenleri nelerdir ve bunlar aralarında nasıl bir ilişki kurarlar?” Ancak anlatıda yer alabilecek her şeyi hesaba katmak istemiyorum (buna gücüm de yetmezdi zaten). Ben içerikten çok biçimle ya da bir biçim olarak ortaya konulabilen içerikle ilgileniyorum. Benim asıl nesnem anlatı biçimidir, sözel nüans, grafik tasarım, bale adımları gibi anlatıların yüzey formu değil. Biçem, üslup ya da stil, bu anlamda ortamın dokusu, etkileyicidir ve çalışmamı okuyanlar bunun üzerinde çok zaman harcadığımı bilirler. Yine de biçemsel detaylarla ancak kendilerinden daha geniş, daha soyut anlatısal hareketlere katıldıkları ya da onları açığa çıkardıkları ölçüde ilgi-leniyorum.

Anlatı yapısıyla ilgili başlıkların bana özellikle çarpıcı, tartışma-lı ya da zor gelenleri üzerine odaklandım. Eleştirel tartışmalarda “bakış açısı”, “bilinç akışı”, “anlatının sesi”, “üçüncü kişi anlatımı” gibi kavramlar çok sık suistimal edilirler. Terminolojiyi açıklarken, eleştirel kavramları mümkün olduğunca uygulanabilir ve tutarlı olarak tanımlayabilmeyi, ancak sıkıntılı konuları, avangard öyküleri, konunun sınırları olarak değerlendirmeyi umuyorum.

Kuram dediğiniz şey aslında meta eleştiri olduğundan, hiç çe-kinmeksizin Wayne Booth, Mikhail Bakhtin, Barthes, Genette, Todorov gibi eleştirmenlerin ve kuramcıların yazılarından oldukça büyük boyutlarda alıntılar yaptım. Amacım polemikleştirmek değil en güçlü kavrayışları, Anglo-Amerikan, Rus ve Fransız anlayışla-rını sentezlemekti. Belirli bir ekolü savunmadım. Beni ilgilendiren, sanatçıların ve seyircilerin olduğu kadar kuramcıların ve eleştir-menlerin pratiği (davranışları diyesim geliyor) idi.

Son olarak özel bir nedenle ilgilendiğim sanılabilecek kadar çok alıntı yaptığım belli bir öyküden, James Joyce’un “Eveline”inden bahsetmek istiyorum. Elbette bu öyküyle aramda bir tür aşk ilişkisi var: Eveline, benim anlatı kuramıyla ilgilenmeye ilk cüret edişimin; Roland Barthes’in 1966’da geliştirdiği fazlasıyla detaylı tekniği uyguladığım nesnesidir. Ancak bu öyküye karşı süren ilgim, duygusal olmaktan daha fazlasıydı. Bu öyküyle karşılaşmalarımın tarihini izleyerek, kuramsal merakın bazı analitik katmanlarını orta-ya çıkartabildim. Yeni bir materyalle muhtemelen gerçekleşmeye-cek bir durumdu bu. Dahası orjinal makaleyi bu kitapla karşılaştıran Fransızca bilmeyen okurlar, narratolojist’ler arasında benzer geliş-meler bulabilir. Her durumda, aksi belirtilmedikçe çeviriler bana aittir.

Nazik eleştirileri ve tavsiyeleri nedeniyle Zelda ve Julian Boyd’u, Eric Rabkin, Jonathan Culler, Bernhard Kendler, Barbara Herrnstein Smith, Susan Suleiman ve Thomas Sloane’u burada anmak isterim. Bu çalışmanın son müsveddesini okumasalar da Robert Alter, Robert Bell, Christine Brooke-Rose, Alain Cohen, Umberto Eco, Paolo Fabbri, Marilyn Fabe, Stanley Fish, Gérard Genette, Stephen Heath, Brian Henderson, Frederic Jameson, Ro-nald Levaco, Samuel Levin, Louis Marin, Christian Metz, Bruce Morrissette, Ralph Rader, Alain Robbe-Grillet, Robert Scholes, Tzvetan Todorov’dan ve Boulder, Colorado, 1977 Estetik Yaz Enstitüsü, Irvine, California, 1977 Eleştiri Okulu katılımcılarından çok şey öğrendim. Roland Barthes’in çalışmaları benim için özel bir ilham kaynağı oldu.

Berkeley, California Üniversitesi Araştırma Komitesi’ne, bu kitabın yazım aşamasında sağladıkları finansal destek nedeniyle minnetarım. Judith Bloch ve Margaret Ganahl, kitabın hazırlanma-sında paha biçilmez yardımlarda bulundular.

Bana daha önce yayınlanmış materyalleri kullanma izni veren editör ve yayıncılara da teşekkürlerimi bildirmek isterim. 2. Bölümün bazı kısımları, L’Esprit Créateur, 14(1974)’de “Genette’de Zaman İlişkileri Analizi” adıyla; 1. Bölümün bazı kısımları New Literary History, 6 (1975)’de “Bir Anlatı Kuramına Doğru” adıyla; 4. Bölü-mün bazı kısımları Poetica, 1 (1974)’de “Kurmaca ve Sinemada Anlatı ve Bakış Açısı” adıyla yayınlanmıştı. 5. Bölümün bazı kısımları ise Roger Fowler’in editörlüğünde yayınlanan Style and Structure in Literature: Essays in the New Stylistics (c) Basil Blackwell 1975 (Edebiyatta Biçim ve Yapı: Yeni Biçembilimde Metinler) kitabında “Anlatı İletiminin Yapısı” adıyla yer almıştı. Bu son yazı Cornell University Press ve Basil Blackwell’in izniyle kul-lanıldı.

Seymour Chatman / Berkeley,California

De Ki / 40

Öykü ve Söylem: Filmde ve Kurmacada Anlatı Yapısı

(Story and Discourse: Narrative Structure in Fiction and Film)

Seymour Chatman

İngilizce’den Çeviren: Özgür Yaren

Yayına Hazırlayan: Sinem Umman

Teknik Hazırlık: Binali Mansur

Kapak Tasarımı: İLEF Reklâm Atölyesi

Kapak Resmi: Alfred Hitchcock’un Vertigo (1958) filminden bir ayrıntı.

Baskı: Cantekin Matbaası (0 312 384 3435)

Birinci Baskı: Nisan 2009 (1100 Adet)

ISBN: 978-9944-492-43-0

Bandrol Seri No Aralığı: SKB-VOE 622686’dan, SKB-VOE 623785’e kadar.